Δύο μικροσκοπικά ειδώλια πτηνών, σκαλισμένα σε χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 40.000 χρόνια, έφεραν στο φως οι αρχαιολόγοι στο περίφημο σπήλαιο Χόλε Φελς της νοτιοδυτικής Γερμανίας.
Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Πανεπιστημίου του Τύμπιγκεν, τα ευρήματα ανασύρθηκαν το 2025 από τα κατώτερα στρώματα του Ωρινάκειου πολιτισμού και παρουσιάστηκαν τον Ιούλιο του 2026 ως το «Εύρημα της Χρονιάς».
Το ένα ειδώλιο απεικονίζει ένα πτηνό σε στάση ανάπαυσης, πιθανώς την ώρα που κλωσά τα αυγά του. Το δεύτερο παρουσιάζει ένα πτηνό με ανοιγμένα φτερά και τεντωμένο λαιμό, αν και το αριστερό του φτερό έχει σπάσει και τα τμήματα που λείπουν δεν έχουν εντοπιστεί.
Μικρότερα από ένα ανθρώπινο νύχι
Οι δύο μορφές βρέθηκαν στο ίδιο αρχαιολογικό στρώμα και σε απόσταση περίπου ενάμισι μέτρου η μία από την άλλη. Οι επιστήμονες δεν μπορούν ακόμη να γνωρίζουν εάν δημιουργήθηκαν από τον ίδιο άνθρωπο ή αν τις χωρίζουν διαφορετικές γενιές.
Το πτηνό με τα ανοιγμένα φτερά έχει μήκος περίπου δύο εκατοστά, πλάτος ένα εκατοστό και ύψος μόλις μισό εκατοστό. Θεωρείται το μικρότερο γνωστό έργο τέχνης της Εποχής των Παγετώνων που έχει εντοπιστεί στην περιοχή παγκόσμιας κληρονομιάς της Σουηβικής Άλμπης.
Τα δύο αντικείμενα ζυγίζουν μόλις 1,3 και 0,7 γραμμάρια. Παρά το ελάχιστο μέγεθός τους, είναι εξαιρετικά λεπτομερή. Στο πτηνό που αναπαύεται διακρίνονται έντονα στρογγυλά μάτια, ενώ στο δεύτερο αποδόθηκαν ο χαρακτηριστικός ράμφος και παράλληλες χαράξεις πάνω στα φτερά, οι οποίες πιθανότατα αναπαριστούν το πτέρωμα.
Βουνολαγόποδα, αγριόκουρκα ή αρπακτικά;
Η ακριβής ταυτότητα των πτηνών παραμένει άγνωστη. Το σχήμα του πτηνού που βρίσκεται ξαπλωμένο παραπέμπει, σύμφωνα με τους ερευνητές, σε βουνολαγόποδο – το πτηνό που είναι διεθνώς γνωστό ως ptarmigan – τα οστά του οποίου απαντώνται συχνά στις προϊστορικές θέσεις της περιοχής.
Δεν αποκλείεται, ωστόσο, τα ειδώλια να απεικονίζουν άλλα πτηνά της οικογένειας των φασιανιδών, όπως το αγριόκουρκο, ή ακόμη και κάποιο αρπακτικό πτηνό.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι οι δημιουργοί δεν απέδωσαν απλώς το σχήμα των ζώων, αλλά συγκεκριμένες συμπεριφορές. Το πρώτο πτηνό ίσως κλωσά, ενώ το δεύτερο μπορεί να πετά, να προσγειώνεται στο νερό, να απειλεί κάποιον αντίπαλο ή να επιδεικνύει τα φτερά του στο πλαίσιο τελετουργίας ζευγαρώματος.
Η παρατήρηση της φύσης πριν από 40.000 χρόνια
Ο επικεφαλής των ανασκαφών, καθηγητής Νίκολας Κόναρντ, επισημαίνει ότι οι λεπτομέρειες των γλυπτών αποδεικνύουν πόσο προσεκτικά παρατηρούσαν τη φύση οι πρώτοι καλλιτέχνες της ανθρωπότητας.
Για τους ανθρώπους της εποχής, οι οποίοι ζούσαν ως κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες, η γνώση της συμπεριφοράς των ζώων και των πτηνών ήταν απαραίτητη για την επιβίωσή τους. Η στάση του σώματος, η εποχή αναπαραγωγής, οι φωνές και οι μετακινήσεις των πτηνών παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες για το περιβάλλον και την αλλαγή των εποχών.
Η στενή σχέση των παλαιολιθικών ανθρώπων με τα άγρια ζώα έχει καταγραφεί και σε άλλες μορφές τέχνης. Στο iHunt.gr μπορείτε να διαβάσετε επίσης πώς οι παλαιολιθικοί άνθρωποι απεικόνισαν το κυνήγι αγριόχοιρων και βουβαλιών σε μία από τις αρχαιότερες γνωστές κυνηγετικές παραστάσεις.
Ταλισμάν ή σύμβολα μιας ομάδας;
Ο σκοπός για τον οποίο δημιουργήθηκαν τα δύο μικροσκοπικά γλυπτά παραμένει αδιευκρίνιστος. Οι αρχαιολόγοι εξετάζουν το ενδεχόμενο να χρησιμοποιούνταν ως προσωπικά φυλαχτά ή ως σύμβολα ταυτότητας μιας οικογένειας ή μιας ομάδας κυνηγών-τροφοσυλλεκτών.
Αξιοσημείωτο είναι ότι από το Χόλε Φελς έχουν πλέον προέλθει συνολικά τρεις παραστάσεις πτηνών. Αντίθετα, στα υπόλοιπα σημαντικά σπήλαια της ίδιας περιοχής έχουν βρεθεί πολυάριθμες απεικονίσεις μαμούθ, λιονταριών των σπηλαίων, αλόγων και άλλων ζώων, αλλά κανένα πτηνό.
Η διαφορά αυτή ενισχύει την άποψη ότι κάθε αρχαιολογική θέση είχε τη δική της καλλιτεχνική «υπογραφή» και ότι οι τεχνίτες κάθε κοινότητας επέλεγαν διαφορετικά ζώα και σύμβολα.
Ένα σπήλαιο-θησαυρός της προϊστορικής τέχνης
Το Χόλε Φελς βρίσκεται στη Σουηβική Άλμπη και αποτελεί μέρος της περιοχής «Σπήλαια και τέχνη της Εποχής των Παγετώνων», η οποία εντάχθηκε το 2017 στον κατάλογο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.
Στο ίδιο σπήλαιο έχουν βρεθεί η περίφημη «Αφροδίτη του Χόλε Φελς», ζωικά γλυπτά, εργαλεία, κοσμήματα και ορισμένα από τα αρχαιότερα γνωστά μουσικά όργανα της ανθρωπότητας.
Τα δύο νέα ειδώλια θα εκτίθενται έως τις 4 Απριλίου 2027 στο Μουσείο Προϊστορίας και Τέχνης της Εποχής των Παγετώνων στο Μπλάουμποϊρεν.
Πηγές: Πανεπιστήμιο του Τύμπιγκεν – Euronews
