Λίγα μέρη στον κόσμο έχουν αποκτήσει τόσο τρομακτική φήμη όσο η Ilha da Queimada Grande, ένα μικρό νησί στα ανοικτά της πολιτείας του Σάο Πάολο στη Βραζιλία. Είναι γνωστό διεθνώς ως «Snake Island» ή «Νησί των Φιδιών» και η πρόσβαση σε αυτό είναι αυστηρά ελεγχόμενη.
Ο λόγος βρίσκεται σε ένα φίδι που δεν υπάρχει φυσικά πουθενά αλλού στον πλανήτη: τη Bothrops insularis, γνωστή διεθνώς ως golden lancehead και στη Βραζιλία ως jararaca-ilhoa. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά σπάνιο και δηλητηριώδες είδος της οικογένειας των εχιδνιδών, το οποίο εξελίχθηκε απομονωμένο στο συγκεκριμένο νησί.
Η οχιά που υπάρχει μόνο σε ένα νησί
Η Bothrops insularis είναι ενδημικό είδος της Ilha da Queimada Grande. Αυτό σημαίνει ότι ολόκληρος ο φυσικός πληθυσμός της περιορίζεται σε αυτή τη μικρή νησιωτική έκταση, περίπου 30 έως 35 χιλιόμετρα από τις ακτές της Βραζιλίας.
Σύμφωνα με το Instituto Butantan, το φίδι περνά σημαντικό μέρος του χρόνου του πάνω στη βλάστηση και έχει προσαρμοστεί σε μεγάλο βαθμό στη θήρευση πτηνών.
Η απομόνωση του νησιού από την ηπειρωτική χώρα δημιούργησε με την πάροδο χιλιάδων ετών ένα ιδιαίτερο εξελικτικό περιβάλλον. Χωρίς τους ίδιους διαθέσιμους πόρους που υπάρχουν στην ηπειρωτική Βραζιλία, η οχιά προσαρμόστηκε σε μία ζωή όπου τα μεταναστευτικά και άλλα πτηνά αποτελούν σημαντικό μέρος της λείας της.
Γιατί θεωρείται τόσο επικίνδυνη
Η Bothrops insularis είναι δηλητηριώδες φίδι και το δηλητήριό της έχει εξελιχθεί ώστε να ακινητοποιεί αποτελεσματικά τη λεία της. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που η χρυσή οχιά της Queimada Grande απέκτησε τη φήμη ενός από τα πιο επικίνδυνα φίδια στον κόσμο.
Ωστόσο, γύρω από το συγκεκριμένο είδος έχουν δημιουργηθεί με τα χρόνια αρκετοί μύθοι και υπερβολές. Η εικόνα ενός νησιού όπου ο επισκέπτης δεν μπορεί να κάνει ούτε ένα βήμα χωρίς να συναντήσει φίδι δεν ανταποκρίνεται στα επιστημονικά δεδομένα.
Για τους κυνηγούς και γενικότερα για όσους κινούνται στην ύπαιθρο, η παρουσία μιας οχιάς αποτελεί πάντα λόγο προσοχής. Στην Ελλάδα, διαφορετικά είδη οχιάς συναντώνται σε αρκετές περιοχές της χώρας. Το iHunt έχει παρουσιάσει αναλυτικά πώς ξεχωρίζουμε την οχιά και τι πρέπει να κάνουμε σε περίπτωση δαγκώματος.
Ο μύθος με το «ένα φίδι ανά τετραγωνικό μέτρο»
Για χρόνια αναπαράγεται διεθνώς ο ισχυρισμός ότι στην Ilha da Queimada Grande αντιστοιχεί περίπου ένα φίδι σε κάθε τετραγωνικό μέτρο. Πρόκειται όμως για μία εντυπωσιακή φράση που δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πραγματική σημερινή απογραφή του πληθυσμού.
Οι επιστημονικές μελέτες έχουν πράγματι καταγράψει πολύ υψηλή πυκνότητα φιδιών στο νησί, όμως οι εκτιμήσεις για το συνολικό μέγεθος του πληθυσμού είναι πολύ χαμηλότερες από ό,τι θα σήμαινε κυριολεκτικά ο συγκεκριμένος μύθος.
Το εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι λοιπόν ότι υπάρχουν φίδια σε κάθε τετραγωνικό μέτρο. Είναι ότι ολόκληρο ένα είδος επιβιώνει σε μία εξαιρετικά μικρή γεωγραφική περιοχή, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο σε οποιαδήποτε μεταβολή του οικοσυστήματος.
Γιατί δεν είναι ανοιχτό στους τουρίστες
Η Queimada Grande δεν αποτελεί τουριστικό προορισμό και η αποβίβαση του κοινού στο νησί είναι περιορισμένη. Η πρόσβαση πραγματοποιείται κυρίως στο πλαίσιο επιστημονικών αποστολών, ενεργειών διαχείρισης και προστασίας της περιοχής, καθώς και εργασιών που σχετίζονται με τον φάρο του νησιού.
Οι περιορισμοί δεν υπάρχουν μόνο λόγω του κινδύνου που μπορεί να προκαλέσει ένα δηλητηριώδες φίδι. Το ίδιο το οικοσύστημα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο και η παρουσία ανθρώπων μπορεί να αυξήσει την πίεση σε έναν ήδη περιορισμένο πληθυσμό.
Από «φονικό φίδι» σε είδος που χρειάζεται προστασία
Η μεγαλύτερη ειρωνεία στην ιστορία της Queimada Grande είναι ότι το φίδι που έκανε το νησί διάσημο ως ένα από τα πιο «επικίνδυνα» μέρη στον κόσμο βρίσκεται το ίδιο σε σοβαρό κίνδυνο.
Η Bothrops insularis κατατάσσεται ως κρισίμως απειλούμενο είδος, ενώ η εξαιρετικά περιορισμένη γεωγραφική εξάπλωσή της κάνει οποιαδήποτε απειλή ιδιαίτερα σημαντική για το μέλλον του πληθυσμού.
Στις πιέσεις που έχουν καταγραφεί περιλαμβάνεται και η παράνομη συλλογή ζώων για το παράνομο εμπόριο, καθώς η σπανιότητα του είδους το καθιστά στόχο συλλεκτών.
Το Instituto Butantan πραγματοποιεί εδώ και δεκαετίες έρευνα πάνω στη βιολογία, την αναπαραγωγή, τη συμπεριφορά και τη διατήρηση της Bothrops insularis, ενώ διατηρεί και ζώα σε ελεγχόμενο περιβάλλον για επιστημονικούς και διαχειριστικούς σκοπούς.
Ένα πραγματικό εργαστήριο εξέλιξης
Πέρα από τη σκοτεινή φήμη του «Νησιού των Φιδιών», η Queimada Grande αποτελεί για τους επιστήμονες ένα εξαιρετικό φυσικό εργαστήριο. Η απομόνωση της Bothrops insularis δείχνει με χαρακτηριστικό τρόπο πώς ένας πληθυσμός μπορεί να προσαρμοστεί στις πολύ ιδιαίτερες συνθήκες ενός μικρού νησιωτικού οικοσυστήματος.
Η αλλαγή στη διατροφή, η σχέση της με τα πτηνά και οι ιδιαίτερες συμπεριφορές της είναι αντικείμενο επιστημονικής μελέτης εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα.
Αντίστοιχα, στην Ελλάδα υπάρχουν είδη οχιάς με πολύ συγκεκριμένη γεωγραφική εξάπλωση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οθωμανική οχιά, για την οποία μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα στο άρθρο του iHunt «Το πιο δηλητηριώδες φίδι στην Ευρώπη βρίσκεται και στην Ελλάδα».
Το πραγματικό πρόσωπο του «Νησιού των Φιδιών»
Η Ilha da Queimada Grande είναι αναμφίβολα ένα από τα πιο ιδιαίτερα νησιά του κόσμου. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα από τους θρύλους που τη συνοδεύουν.
Δεν πρόκειται απλώς για ένα «θανατηφόρο νησί γεμάτο φίδια». Πρόκειται για ένα απομονωμένο οικοσύστημα που φιλοξενεί ένα φίδι που δεν υπάρχει πουθενά αλλού στη Γη και το οποίο, παρά το ισχυρό του δηλητήριο, βρίσκεται σήμερα σε πολύ πιο εύθραυστη θέση απ’ όσο υποδηλώνει η τρομακτική του φήμη.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας: στο περίφημο «Νησί των Φιδιών», το είδος που χρειάζεται περισσότερο προστασία δεν είναι ο άνθρωπος από το φίδι, αλλά το φίδι από τον άνθρωπο.
Πηγή: Έθνος, Instituto Butantan, ICMBio
