Το ορτύκι είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αποδημητικά θηράματα της Ελλάδας και της Μεσογείου. Κάθε χρόνο περνά θάλασσες, σύνορα, χώρες και ηπείρους, ακολουθώντας έναν δύσκολο μεταναστευτικό κύκλο ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική. Γι’ αυτό και η συζήτηση για το μέλλον του κυνηγιού του ορτυκιού δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στο τι κάνουν οι κυνηγοί στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στη Μάλτα, στη Βουλγαρία ή στα Βαλκάνια.
Αν ένα πουλί γεννιέται ή περνά από την Ευρώπη, αλλά στη συνέχεια εξοντώνεται μαζικά σε παράκτιες περιοχές της Βόρειας Αφρικής, τότε το πρόβλημα δεν λύνεται μόνο με περιορισμούς στους νόμιμους κυνηγούς της Ευρώπης. Λύνεται με συνολική διαχείριση της αποδημητικής διαδρομής.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα: γιατί ο Ευρωπαίος κυνηγός να κινδυνεύει να χάσει το παραδοσιακό κυνήγι του ορτυκιού, να αποδέχεται διαχειριστικά μέτρα, περιορισμούς, ελέγχους και συζητήσεις για βιωσιμότητα, όταν την ίδια στιγμή σε τμήματα της Αφρικής καταγράφονται τεράστιες πιέσεις από παράνομη παγίδευση, δίχτυα, ηχομιμητικές συσκευές, παγίδες και ανεπαρκείς ελέγχους;
Το ερώτημα δεν είναι ρητορικό. Είναι ουσιαστικό.
Η λαθροθηρία στη μεταναστευτική διαδρομή
Η παράνομη θανάτωση, παγίδευση και εμπορία άγριων πουλιών στη Μεσόγειο έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως σοβαρό πρόβλημα. Δεν αφορά μόνο το ορτύκι. Αφορά πολλά είδη αποδημητικών πουλιών που κινούνται ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική.
Σύμφωνα με τη UNEP/AEWA, έως και 6,2 εκατομμύρια εξαντλημένα μεταναστευτικά πουλιά πιάνονται κάθε χρόνο σε παράνομα δίχτυα κατά μήκος της βορειοαφρικανικής ακτογραμμής. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι σε ορισμένα σημεία της μεταναστευτικής διαδρομής η πίεση δεν έχει καμία σχέση με το νόμιμο, ελεγχόμενο κυνήγι.
Ειδικά η παράκτια ζώνη της Βόρειας Αφρικής έχει απασχολήσει διεθνείς οργανισμούς λόγω της εκτεταμένης παγίδευσης πουλιών κατά τη μετανάστευση. Η AEWA και η CMS – Convention on Migratory Species έχουν στηρίξει διεθνείς πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της παράνομης θανάτωσης, σύλληψης και εμπορίας μεταναστευτικών πουλιών στη Μεσόγειο.
Η εικόνα που περιγράφεται από διεθνείς φορείς δεν έχει καμία σχέση με νόμιμο, ελεγχόμενο και διαχειριζόμενο κυνήγι. Μιλάμε για παράνομες πρακτικές που μπορούν να λειτουργούν μαζικά και αδιάκριτα: δίχτυα, παγίδες, ηλεκτρονικά καλέσματα, ηχομιμητικές συσκευές, παράνομη εμπορία και θανάτωση ειδών χωρίς επιλεκτικότητα.
Το ορτύκι και η αδικία της μονόπλευρης πίεσης
Το ορτύκι είναι νόμιμα θηρεύσιμο είδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπό συγκεκριμένους όρους και μέσα στο πλαίσιο της Οδηγίας για τα Πτηνά. Ταυτόχρονα, όμως, η κατάσταση των αποδημητικών ειδών απαιτεί σοβαρή παρακολούθηση, επιστημονικά δεδομένα και υπεύθυνη διαχείριση.
Εδώ χρειάζεται καθαρή διάκριση. Άλλο πράγμα είναι το νόμιμο κυνήγι με κανόνες, περίοδο, όρια, ελέγχους και ευθύνη. Και άλλο πράγμα είναι η παράνομη μαζική παγίδευση σε μεταναστευτικά περάσματα, συχνά με μέσα που δεν επιλέγουν είδος, ηλικία ή κατάσταση πληθυσμού.
Αν η Ευρώπη επιβάλλει ολοένα και αυστηρότερες υποχρεώσεις στους νόμιμους κυνηγούς, αλλά δεν πιέζει με την ίδια ένταση για την αντιμετώπιση της παράνομης θανάτωσης εκτός των συνόρων της, τότε δημιουργείται ένα σοβαρό κενό δικαιοσύνης και αποτελεσματικότητας.
Ο Έλληνας κυνηγός μπορεί να ρωτήσει εύλογα: γιατί να πληρώνω εγώ το τίμημα της προστασίας, όταν ένα μέρος του προβλήματος βρίσκεται σε άλλες χώρες της ίδιας αποδημητικής διαδρομής;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι «επειδή έτσι λέει η Ευρώπη». Η απάντηση πρέπει να είναι: επειδή όλοι, σε όλη τη διαδρομή του πουλιού, πρέπει να αναλάβουν το μερίδιο ευθύνης που τους αναλογεί.
Τι έχει κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει μείνει εντελώς αδρανής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναπτύξει πολιτικές για την πρόληψη της παράνομης σύλληψης, θανάτωσης και εμπορίας άγριων πουλιών. Το 2017 επικαιροποίησε Roadmap για την εξάλειψη της παράνομης θανάτωσης, παγίδευσης και εμπορίας πουλιών, με δράσεις για τα κράτη μέλη, τους εμπλεκόμενους φορείς και την ίδια την Επιτροπή.
Επιπλέον, το 2016 δημιουργήθηκε, στο πλαίσιο της CMS – Convention on Migratory Species, η Διακυβερνητική Ομάδα Εργασίας για την παράνομη θανάτωση, σύλληψη και εμπορία μεταναστευτικών πουλιών στη Μεσόγειο, γνωστή ως MIKT. Σε αυτή συμμετέχουν κράτη, διεθνείς οργανισμοί, ειδικοί και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η πρώτη συνάντηση της MIKT έγινε στο Κάιρο, γεγονός που δείχνει ότι υπήρξε τουλάχιστον θεσμική προσπάθεια διαλόγου με χώρες της περιοχής και όχι μόνο ενδοευρωπαϊκή συζήτηση. Στόχος της ομάδας ήταν η ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας, η εφαρμογή υφιστάμενων σχεδίων δράσης και η αντιμετώπιση της παράνομης θανάτωσης στη Μεσόγειο.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμμετέχει επίσης στη MIKT μαζί με κράτη μέλη της Ε.Ε., ενώ το 2022 υιοθέτησε αναθεωρημένο EU Action Plan against Wildlife Trafficking, δηλαδή σχέδιο δράσης κατά της παράνομης διακίνησης άγριας ζωής.
Άρα η σύντομη απάντηση είναι: ναι, η Ε.Ε. έχει κάνει κινήσεις. Έχει μιλήσει μέσα από διεθνή σχήματα, έχει συμμετάσχει σε task forces, έχει στηρίξει σχέδια δράσης και έχει εντάξει το wildlife crime στην ευρωπαϊκή πολιτική.
Η πιο δύσκολη απάντηση είναι αν αυτά αρκούν.
Το πρόβλημα: σχέδια υπάρχουν, αλλά ποιος ελέγχει το αποτέλεσμα;
Τα διεθνή σχέδια δράσης είναι απαραίτητα. Όμως για τον κυνηγό και για την πραγματική διατήρηση των ειδών, το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: μειώθηκε πράγματι η παράνομη θανάτωση; Έπεσαν τα δίχτυα; Εξαφανίστηκαν τα κασετόφωνα; Υπάρχει αστυνόμευση; Υπάρχουν πρόστιμα; Υπάρχουν κατασχέσεις; Υπάρχουν μετρήσιμα αποτελέσματα;
Η εμπειρία δείχνει ότι η παράνομη θανάτωση άγριων πουλιών δεν αντιμετωπίζεται μόνο με ανακοινώσεις. Χρειάζεται επιτόπιος έλεγχος, μόνιμη παρουσία, συνεργασία με τοπικές αρχές, εκπαίδευση, τεχνολογία, εναλλακτικά εισοδήματα για τοπικές κοινότητες και αυστηρό πλαίσιο ποινών.
Η BirdLife International έχει επισημάνει ότι η παράνομη θανάτωση πουλιών παραμένει σοβαρό πρόβλημα στη Μεσόγειο και στην ευρύτερη μεταναστευτική ζώνη. Σε νεότερη παρουσίαση δεδομένων της, αναφέρει εκτίμηση 13,1 έως 42,7 εκατομμυρίων πουλιών που σκοτώνονται ή λαμβάνονται παράνομα κάθε χρόνο σε Ευρώπη, Μεσόγειο, Καύκασο και Αραβική Χερσόνησο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χώρα, κάθε περιοχή ή κάθε τοπική κοινωνία λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Σημαίνει όμως ότι η κλίμακα του προβλήματος είναι τέτοια που δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον ζήτημα.
Η Ευρώπη πρέπει να ζητά ευθύνη και εκτός Ευρώπης
Αν η Ε.Ε. θέλει να είναι πειστική απέναντι στους κυνηγούς της, πρέπει να δείξει ότι η διαχείριση των αποδημητικών ειδών είναι πραγματικά διεθνής. Δεν αρκεί να ελέγχει μόνο τον νόμιμο κυνηγό στην Ευρώπη, επειδή είναι εύκολος στόχος διοικητικά.
Πρέπει να θέσει πιο καθαρά το ζήτημα στις σχέσεις της με χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Ανατολικής Μεσογείου. Όχι με αποικιοκρατική λογική και όχι με ύφος επιβολής. Αλλά με συνεργασία, χρηματοδότηση, τεχνογνωσία και υποχρέωση αποτελέσματος.
Η προστασία της μετανάστευσης δεν μπορεί να είναι ευρωπαϊκή υποχρέωση μόνο όταν το πουλί περνά από την Ευρώπη. Πρέπει να είναι κοινή υποχρέωση σε όλη τη διαδρομή.
Τι θα μπορούσε να προτείνει η Ε.Ε.
Η Ε.Ε. μπορεί και πρέπει να κινηθεί σε πιο πρακτικό επίπεδο.
Πρώτον, να ζητήσει από τις χώρες της βορειοαφρικανικής ακτογραμμής συγκεκριμένα εθνικά σχέδια κατά της παράνομης παγίδευσης, με χρονοδιαγράμματα, δημόσια στοιχεία και ανεξάρτητη αξιολόγηση.
Δεύτερον, να χρηματοδοτήσει κοινές μονάδες ελέγχου σε κρίσιμες μεταναστευτικές περιοχές, με εκπαίδευση τοπικών αρχών, δασικών υπηρεσιών, τελωνείων και εισαγγελέων. Η ίδια η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι χωρίς εφαρμογή του νόμου, οι απαγορεύσεις μένουν στα χαρτιά.
Τρίτον, να στηρίξει τεχνολογικά εργαλεία: drones, δορυφορική χαρτογράφηση, γεωεντοπισμό παράνομων διχτυών, γραμμές καταγγελιών, εφαρμογές αναφοράς περιστατικών και βάσεις δεδομένων για κατασχέσεις.
Τέταρτον, να υπάρξει ειδική δράση κατά των ηλεκτρονικών ηχομιμητικών συσκευών. Τα κασετόφωνα και οι ηλεκτρονικοί κράχτες μπορούν να αυξήσουν δραματικά την αποτελεσματικότητα της παράνομης παγίδευσης. Σε μελέτη που παρουσιάστηκε από τη BirdLife Cyprus, η χρήση ηχομιμητικών συσκευών σε δίχτυα αύξησε τις συλλήψεις των ειδών-στόχων πάνω από έντεκα φορές κατά μέσο όρο.
Πέμπτον, να συνδέσει μέρος της περιβαλλοντικής και αναπτυξιακής βοήθειας με πραγματική πρόοδο κατά της παράνομης θανάτωσης άγριων πουλιών. Όχι ως τιμωρητικό εργαλείο, αλλά ως συμφωνία ευθύνης: βοήθεια, τεχνογνωσία και χρηματοδότηση με αντάλλαγμα μετρήσιμη εφαρμογή.
Έκτον, να στηρίξει τοπικές κοινότητες που σήμερα κερδίζουν από την παράνομη παγίδευση, ώστε να μη δημιουργείται απλώς σύγκρουση αλλά μετάβαση. Όπου υπάρχει οικονομικό κίνητρο πίσω από την παγίδευση, χρειάζεται και οικονομική εναλλακτική.
Ο νόμιμος κυνηγός δεν πρέπει να γίνει το εύκολο άλλοθι
Ο κυνηγός στην Ελλάδα και στην Ευρώπη οφείλει να αποδέχεται τη νόμιμη διαχείριση. Οφείλει να σέβεται περιόδους, όρια, απαγορεύσεις, θηροφύλαξη και επιστημονικά δεδομένα. Αυτό είναι δεδομένο.
Όμως άλλο πράγμα η υπεύθυνη διαχείριση και άλλο να μεταφέρεται όλο το βάρος στους νόμιμους κυνηγούς, ενώ μεγάλες εστίες παράνομης θανάτωσης στη μεταναστευτική διαδρομή παραμένουν ανεπαρκώς ελεγχόμενες.
Αν το ορτύκι μειώνεται, δεν μπορεί η συζήτηση να ξεκινά και να τελειώνει στο ελληνικό καρτέρι ή στο ευρωπαϊκό ημερολόγιο θήρας. Πρέπει να πιάνει όλη την αλυσίδα: γεωργία, φυτοφάρμακα, απώλεια βιοτόπων, νόμιμη θήρα, παράνομη θήρα, παγίδευση, εμπόριο και μεταναστευτικούς σταθμούς.
Μόνο τότε η διαχείριση είναι δίκαιη. Και μόνο τότε είναι αποτελεσματική.
Η προστασία του ορτυκιού συνδέεται και με τη γνώση του κύκλου ζωής του είδους. Γι’ αυτό έχει σημασία να γνωρίζουμε καλύτερα και τις γέννες των ορτυκιών, ώστε η συζήτηση για τη διαχείριση να στηρίζεται σε πραγματική κατανόηση της βιολογίας του πουλιού.
Το πραγματικό δίλημμα για το μέλλον του ορτυκιού
Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να προστατευθεί το ορτύκι. Βεβαίως πρέπει.
Το ερώτημα είναι αν θα προστατευθεί με τρόπο δίκαιο, επιστημονικό και διεθνή ή αν θα χρησιμοποιηθεί ως ακόμη ένα πεδίο πίεσης απέναντι στον νόμιμο κυνηγό της Ευρώπης.
Η απάντηση πρέπει να είναι καθαρή: το ορτύκι χρειάζεται προστασία σε όλη τη μεταναστευτική του διαδρομή. Χρειάζεται σοβαρή ευρωπαϊκή πολιτική, αλλά και ουσιαστική συνεργασία με τις αφρικανικές χώρες από όπου περνά ή όπου παγιδεύεται. Χρειάζεται έλεγχος της λαθροθηρίας, αντιμετώπιση των διχτυών, απαγόρευση και πραγματική καταστολή των ηλεκτρονικών κραχτών, εκπαίδευση, χρηματοδότηση και αξιολόγηση.
Και πάνω απ’ όλα χρειάζεται ειλικρίνεια.
Δεν μπορεί να ζητείται από τον Ευρωπαίο κυνηγό να σηκώνει μόνος του το βάρος μιας διεθνούς μεταναστευτικής κρίσης. Αν το ορτύκι είναι κοινό φυσικό κεφάλαιο της Ευρώπης και της Αφρικής, τότε κοινή πρέπει να είναι και η ευθύνη προστασίας του.
Συχνές ερωτήσεις για τη λαθροθηρία ορτυκιών στη μεταναστευτική διαδρομή
Γιατί αφορά τους Έλληνες κυνηγούς η λαθροθηρία ορτυκιών στη Βόρεια Αφρική;
Επειδή το ορτύκι είναι αποδημητικό είδος και κινείται ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική. Αν σε κρίσιμα σημεία της μεταναστευτικής διαδρομής υπάρχει μαζική παράνομη παγίδευση, τότε η πίεση στον πληθυσμό δεν προέρχεται μόνο από το νόμιμο κυνήγι στην Ευρώπη.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο νόμιμο κυνήγι και στη λαθροθηρία;
Ναι. Το νόμιμο κυνήγι γίνεται με κανόνες, περίοδο, όρια κάρπωσης και ελέγχους. Η λαθροθηρία αφορά παράνομη θανάτωση ή παγίδευση, συχνά με μέσα όπως δίχτυα, παγίδες και ηλεκτρονικές ηχομιμητικές συσκευές, χωρίς επιλεκτικότητα και χωρίς διαχειριστικό έλεγχο.
Τι ρόλο παίζουν τα δίχτυα και τα κασετόφωνα στη λαθροθηρία;
Τα δίχτυα και οι ηλεκτρονικοί κράχτες μπορούν να αυξήσουν πολύ την αποτελεσματικότητα της παράνομης παγίδευσης. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν χρησιμοποιούνται σε μεταναστευτικά περάσματα, όπου τα πουλιά είναι κουρασμένα και συγκεντρωμένα.
Έχει κάνει κάτι η Ευρωπαϊκή Ένωση για την παράνομη θανάτωση πουλιών;
Ναι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναπτύξει πολιτικές για την πρόληψη της παράνομης σύλληψης, θανάτωσης και εμπορίας άγριων πουλιών, ενώ συμμετέχει και σε διεθνείς πρωτοβουλίες όπως η MIKT, η Διακυβερνητική Ομάδα Εργασίας για την παράνομη θανάτωση, σύλληψη και εμπορία μεταναστευτικών πουλιών στη Μεσόγειο.
Αρκούν οι ευρωπαϊκές δράσεις για να προστατευθεί το ορτύκι;
Οι ευρωπαϊκές δράσεις είναι απαραίτητες, αλλά δεν αρκούν αν δεν συνοδεύονται από πραγματικό έλεγχο σε όλη τη μεταναστευτική διαδρομή. Η προστασία του ορτυκιού πρέπει να αφορά τόσο την Ευρώπη όσο και τις χώρες της Βόρειας Αφρικής από όπου περνά ή όπου παγιδεύεται.
Γιατί δεν πρέπει όλο το βάρος να πέφτει στον νόμιμο κυνηγό;
Επειδή η κατάσταση ενός αποδημητικού είδους επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: απώλεια βιοτόπων, γεωργικές πρακτικές, κλιματικές πιέσεις, νόμιμη θήρα, αλλά και παράνομη παγίδευση σε άλλες χώρες. Αν η διαχείριση περιοριστεί μόνο στον Ευρωπαίο κυνηγό, τότε είναι ελλιπής και άδικη.
Τι θα μπορούσε να ζητήσει η Ε.Ε. από τις χώρες της Βόρειας Αφρικής;
Θα μπορούσε να ζητήσει εθνικά σχέδια δράσης κατά της παράνομης παγίδευσης, ενίσχυση των ελέγχων, κατασχέσεις παράνομων μέσων, αυστηρότερες ποινές, χρηματοδότηση τοπικών μονάδων επιτήρησης, τεχνολογική υποστήριξη και δημόσια αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.
